Wspólne pieniądze nieusprawiedliwienie wydane przez jednego małżonka na własne potrzeby mogą zostać rozliczone przy podziale majątku, nawet jeżeli już ich nie ma. Nie dotyczy to automatycznie każdej wypłaty z konta ani każdego wydatku dokonanego bez uzgodnienia. Trzeba ustalić pochodzenie środków, ich dalszy los, cel wydatku i datę ustania wspólności. Rozliczenie może zmienić wysokość spłaty także wtedy, gdy udziały małżonków pozostają równe.
Przed rozstaniem na rachunku były oszczędności, a teraz saldo jest znacznie niższe. Drugi małżonek twierdzi, że pieniądze „poszły na życie”, lecz nie wyjaśnia, na jakie wydatki. Czy przy podziale majątku trzeba pogodzić się z tym, że środków już nie ma? Odpowiedź wymaga odtworzenia konkretnych operacji. Samo porównanie dwóch sald zwykle nie wystarcza.
Najpierw ustal, czy wydane pieniądze były wspólne
Rachunek prowadzony na nazwisko jednego małżonka może zawierać pieniądze należące do majątku wspólnego. Przykładem jest pobrane wynagrodzenie za pracę uzyskane w czasie wspólności ustawowej. Z kolei pieniądze otrzymane w darowiźnie wyłącznie przez jednego małżonka mogą należeć do jego majątku osobistego, mimo że wpłynęły na rachunek używany do wspólnych opłat. Przepisy Kodeksu Rodzinnego i Opiekuńczego w art. 31 i 33 dają nam wyraźne wskazówki jakie składniki należy zaliczyć do majątku wspólnego a jakie do majątku osobistego każdego małżonka
Znaczenie mają źródło pieniędzy, czas ich uzyskania i obowiązujący ustrój majątkowy. Jeżeli na rachunku mieszały się oszczędności sprzed ślubu, wynagrodzenia i darowizny, trzeba prześledzić przepływ środków. Nie należy z góry uznawać całego salda za wspólne ani za osobiste.
Zasady kwalifikacji wyjaśniam w artykule Majątek wspólny a majątek osobisty — co podlega podziałowi. Dopiero po ich zastosowaniu można ocenić rozliczenie konkretnej kwoty.
Wypłata z konta nie oznacza jeszcze roztrwonienia pieniędzy
Dowód wypłaty potwierdza pobranie pieniędzy, lecz sam nie przesądza, czy zostały wydane i na co. Gotówka może nadal istnieć. Przelew na inne konto może oznaczać zmianę miejsca przechowywania środków. Zakup rzeczy może natomiast oznaczać, że pieniądze zastąpił inny składnik majątku.
|
Co ustalono? |
Co należy sprawdzić? |
|
Pieniądze nadal są na innym rachunku lub w gotówce. |
Czy należą do majątku podlegającego podziałowi i kto nimi dysponuje. |
|
Za środki kupiono rzecz. |
Do którego majątku weszła rzecz i czy nadal istnieje; nie doliczać drugi raz jej ceny. |
|
Środki przekazano jako pożyczkę. |
Czy istnieje wierzytelność o zwrot, do którego majątku należy i jaka jest jej wartość. |
|
Pieniądze zużyto na utrzymanie rodziny lub usprawiedliwione własne potrzeby. |
Czy rzeczywisty cel i wysokość wydatków potwierdzają takie wyjaśnienie. |
|
Pieniądze zużyto na nieusprawiedliwione własne cele. |
Wysokość uszczuplenia, dowody, datę i podstawę rozliczenia. |
Nie można policzyć tej samej wartości dwa razy: najpierw jako pieniędzy wydanych na samochód, a następnie jako samochodu, który nadal należy do majątku wspólnego. Podobnie przy przelewach między własnymi rachunkami trzeba uważać, aby kolejnych operacji nie sumować jako odrębnych strat.
Jakie wydatki na rodzinę i własne utrzymanie nie podlegają takiemu rozliczeniu?
Wydanie wspólnych pieniędzy na rzeczywiste potrzeby rodziny co do zasady nie oznacza powstania uszczerbku wymagającego wyrównania przy podziale majątku. Dotyczy to na przykład żywności, bieżących opłat mieszkaniowych, leczenia czy kosztów utrzymania dzieci, o ile środki rzeczywiście przeznaczono na te cele.
Nie każdy wydatek dotyczący tylko jednego małżonka jest nieusprawiedliwiony. Leczenie, odzież lub uzasadnione koszty własnego utrzymania mogą usprawiedliwiać wykorzystanie wspólnych pieniędzy. Także wydatek na wypoczynek wymaga oceny jego celu, wysokości i sytuacji rodziny; sama nazwa płatności nie rozstrzyga sprawy.
Sąd Najwyższy w postanowieniu z 19 czerwca 2009 r., V CSK 485/08, wskazał, że po zlikwidowaniu przez małżonka rachunków ze wspólnymi oszczędnościami trzeba ustalić, czy środki zużyto na potrzeby rodziny lub usprawiedliwione potrzeby tej osoby, czy ze szkodą dla drugiego małżonka. W wypadku nieuzasadnionego wyzbycia się środków i tym samym wyrządzenia drugiemu małżonkowi szkody, poszkodowanemu należy się odszkodowanie w wysokości połowy wartości wydatkowanych w sposób nieuzasadniony środków. SN uchylił zaskarżone orzeczenie i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania; nie przesądził, że każda wypłacona kwota podlega zwrotowi, ale zaznaczył, że przy ponownym rozpoznawaniu sprawy konieczne jest zagłębienie się w kwestię tego czy środki wchodziły w skład majątku wspólnego, czy zainteresowani mieli je w chwili orzekania i na co ewentualnie zostały one wydatkowane.
Innym zagadnieniem są pieniądze, które sfinansowały nabycie lub ulepszenie majątku osobistego małżonka, na przykład remont jego domu sprzed ślubu. Wtedy trzeba zbadać rozliczenie nakładów na podstawie art. 45 KRO, wraz z przewidzianymi w nim wyjątkami. Nie należy utożsamiać takiego nakładu z pieniędzmi bezpowrotnie zużytymi na bieżące utrzymanie.
Kiedy własny wydatek może być nieusprawiedliwionym uszczupleniem majątku?
Problem pojawia się wtedy, gdy jeden małżonek wykorzystuje wspólne środki na cele, które w okolicznościach sprawy nie usprawiedliwiają obciążenia nimi obojga. Przykładem mogą być znaczne kwoty przegrane w hazardzie albo wydatki służące finansowaniu relacji pozamałżeńskiej. Każdorazowo trzeba jednak wykazać źródło pieniędzy, wysokość i rzeczywiste przeznaczenie wydatków.
Sama strata na inwestycji, wysoka cena zakupu lub niezgoda na hobby małżonka nie wystarczają do uznania, że doszło do roztrwonienia majątku. Znaczenie mają między innymi skala wydatków, sytuacja finansowa rodziny, charakter podejmowanych działań i to, czy w zamian pozostał składnik majątku.
Brak wcześniejszej zgody drugiego małżonka również nie rozstrzyga automatycznie sprawy. Z art. 36 KRO wynika zarówno obowiązek współdziałania i udzielania informacji o majątku, jak i zasada samodzielnego zarządu przez każdego małżonka. Dla określonych czynności ustawa przewiduje szczególne wymagania.
Tak jest przy darowiźnie z majątku wspólnego: poza drobnymi darowiznami zwyczajowo przyjętymi potrzebna jest zgoda drugiego małżonka. Jeżeli zawarto umowę bez wymaganej zgody, jej ważność zależy od potwierdzenia przez tego małżonka (art. 37 § 1 pkt 4 i § 2 KRO). Trzeba więc zbadać również skuteczność darowizny i ewentualne roszczenia wobec obdarowanego. Nie wolno z góry traktować każdego takiego przelewu jak nieodwracalnie zużytej gotówki.
W sprawie II CSKP 2264/22, która trafiła do Sądu Najwyższego (postanowienie z dnia 28.11.2024 r.) argumentowano, że nie ma jednoznacznych przepisów, na mocy których każdy z małżonków zobowiązany jest do precyzyjnego rozliczania się z drugim małżonkiem ze wszystkich uzyskiwanych dochodów i uzyskiwania jego zgody na każde rozporządzenie składnikiem majątkowym wchodzącym w skład majątku wspólnego. Regułą jest samodzielne dysponowanie przez małżonków składnikami majątku wspólnego, natomiast działania sprzeczne z dobrem rodziny mogą rodzić odpowiedzialność odszkodowawczą. Zarówno skrajna oszczędność, jak i trwonienie majątku to postawy, które są we współczesnym społeczeństwie akceptowalne I dozwolone, o ile nie cechują się rażącym odstępstwem w jednym lub drugim kierunku. Nie ma więc jednego właściwego modelu zarządzania majątkiem wspólnym.
Czy sąd rozlicza nieusprawiedliwione wydatki z urzędu?
Tak — w sprawie o podział majątku sąd z urzędu rozstrzyga o roszczeniach wynikających z nieusprawiedliwionego rozporządzenia wspólnymi składnikami na własne potrzeby jednego małżonka przed ustaniem wspólności. Taką zasadę potwierdziła uchwała siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 14 maja 2024 r., III CZP 38/23.
Nie oznacza to, że można poprzestać na zdaniu „małżonek zabrał pieniądze”. Trzeba wskazać sporne operacje, przedstawić dostępne dokumenty i wyjaśnić, dlaczego wymagają rozliczenia. Sąd powinien wyjaśniać istotne okoliczności, a małżonkowie mają obowiązek dostarczać informacje i dowody. Gdy wspólny charakter pobranych środków został ustalony, osoba, która nimi dysponowała, powinna wyjaśnić ich przeznaczenie.
Jest to inna sytuacja niż żądanie zwrotu pieniędzy wyłożonych z majątku osobistego na majątek wspólny. Takie roszczenie wymaga zgłoszenia żądania. Odrębność tego kierunku rozliczeń omawiam w poradniku o nakładach z majątku osobistego na wspólny.
Jak wykazać, na co małżonek przeznaczył wspólne pieniądze?
Najbardziej przydatne jest zestawienie konkretnych zdarzeń. Dla każdej spornej operacji zapisz datę, kwotę, rachunek lub odbiorcę, znane źródło środków, wyjaśnienie drugiej strony oraz dokument potwierdzający Twoje ustalenia. Oddziel fakty od przypuszczeń.
Materiał powinien pozwalać odpowiedzieć na cztery pytania:
- Skąd pochodziły pieniądze? Pomogą historie rachunków, potwierdzenia wpływów wynagrodzeń, dokumenty darowizn, spadków lub sprzedaży składników majątku osobistego.
- Kto i kiedy nimi rozporządził? Istotne mogą być potwierdzenia przelewów, wypłat, płatności kartą oraz dokumenty zamknięcia rachunku lub lokaty.
- Co stało się ze środkami? Cel mogą wyjaśniać umowy, faktury, rezerwacje, korespondencja, zeznania świadków i informacje o zakupionych rzeczach.
- Czy wydatek był usprawiedliwiony? Znaczenie mogą mieć rzeczywiste koszty utrzymania rodziny, dokumentacja leczenia, dochody i pozostałe okoliczności z okresu wydawania pieniędzy.
Ogólne wyjaśnienie „wydałem na życie” może być niewystarczające, szczególnie gdy chodzi o znaczną kwotę, krótki okres i sytuację, w której bieżące koszty pokrywała druga osoba. Z kolei brak paragonu sprzed kilku lat nie dowodzi sam w sobie, że wydatek był bezpodstawny. Sąd ocenia cały materiał, w tym wyjaśnienia i zachowanie uczestników.
Uchwała SN III CZP 38/23 podkreśla również znaczenie współpracy przy wyjaśnianiu przeznaczenia środków. Odmowa przedstawienia dowodów lub utrudnianie ich przeprowadzenia mogą zostać ocenione na niekorzyść osoby, która tak postępuje. Nie jest to jednak automatyczny nakaz zwrotu każdej niewyjaśnionej wypłaty.
Co zrobić, jeżeli nie masz dostępu do rachunku małżonka?
Sam fakt pozostawania w małżeństwie nie daje bankowi podstawy do ujawnienia Ci pełnej historii indywidualnego rachunku drugiej osoby. W postępowaniu o podział majątku można natomiast wnosić, aby sąd zażądał potrzebnych informacji od banku. Podstawę ujawnienia ich sądowi przewiduje art. 105 ust. 1 pkt 2 lit. d Prawa bankowego.
We wniosku dowodowym warto określić bank, znany numer rachunku, potrzebny okres oraz fakty, które dokumentacja ma wykazać. Jeżeli nie znasz numeru rachunku, przedstaw posiadane informacje pozwalające go ustalić. Nie ma jednego odpowiedniego dla każdej sprawy okresu, na przykład dwóch albo trzech lat. Zakres powinien odpowiadać spornym operacjom i historii gromadzenia środków.
Jak rozliczenie wydanych pieniędzy wpływa na spłatę? Przykład
Załóżmy, że do podziału pozostało 160 000 zł wspólnych oszczędności. Wcześniej jeden małżonek nieusprawiedliwienie zużył na własne potrzeby 40 000 zł wspólnych pieniędzy. Nastąpiło to przed ustaniem wspólności. Przyjmijmy równe udziały, brak innych składników i rozliczeń oraz ustalenie przez sąd, że cała kwota 40 000 zł wymaga uwzględnienia.
|
Etap rozliczenia |
Kwota |
|
Oszczędności, które rzeczywiście pozostały |
160 000 zł |
|
Kwota wcześniej nieusprawiedliwienie zużyta |
40 000 zł |
|
Wartość przyjęta rachunkowo do rozliczenia |
200 000 zł |
|
Wartość przypadająca na każdego przy równych udziałach |
100 000 zł |
|
Z pozostałych środków dla małżonka, który zużył 40 000 zł |
60 000 zł |
|
Z pozostałych środków dla drugiego małżonka |
100 000 zł |
W tym uproszczonym przykładzie z pozostałych 160 000 zł małżonek, który zużył pieniądze, otrzymuje 60 000 zł, a drugi — 100 000 zł. Udziały nadal wynoszą po połowie. Różnica wynika z uwzględnienia wcześniejszego uszczuplenia.
Gdyby pominięto wydatek, każdy otrzymałby po 80 000 zł z pozostałych oszczędności. Korzyść drugiego małżonka wynikająca z rozliczenia wynosi więc w tym przykładzie 20 000 zł, czyli połowę nieusprawiedliwienie zużytej kwoty. Nie dolicza się ponownie 40 000 zł do już obliczonych 100 000 zł.
Jest to przykład rachunkowy, a nie opis sprawy prowadzonej przez kancelarię.
Rozliczenie wydatków a nierówne udziały — co je różni?
Rozliczenie dotyczy określonej wartości uszczuplonego majątku. Ustalenie nierównych udziałów zmienia natomiast proporcję, według której małżonkowie uczestniczą w majątku wspólnym. To odrębne zagadnienia, wymagające odrębnej oceny.
Żądanie nierównych udziałów trzeba zgłosić i uzasadnić przesłankami art. 43 § 2 KRO. Ustawa przewiduje ocenę ważnych powodów oraz stopnia przyczynienia się do powstania majątku. Uwzględnia się także pracę przy wychowaniu dzieci i prowadzeniu wspólnego gospodarstwa domowego. Samo wykazanie jednej spornej wypłaty nie wyznacza automatycznie nowych udziałów.
Jak wskazywano w postanowieniu Sądu Najwyższego sygn. I CSK 535/25 ustalenie znaczenia "ważnych powodów" należy odnieść do całokształtu postępowania małżonków w czasie trwania wspólności majątkowej. Ocena ważnych powodów powinna uwzględniać nie tylko aspekt majątkowy, ale również etyczny. Co ważne, nie chodzi tutaj o winę w rozkładzie pożycia, jaka orzekana jest przy rozwodzie, tylko o wine w zakresie nieprzyczyniania się do powstania majątku wspólnego lub przyczyniania się w stopniu nieadekwatnym do możliwości małożnka. Przykładowo przeznaczanie wspólnych środków na alkohol ze szkodą dla rodziny może być uznane za ważny powód w rozumieniu art. 43 § 2 KRiO, o czym od lat wspomina orzecznictwo Sądu Najwyższego m.in. w postanowieniach II CKN 348/97 i III CRN 227/73.
Jeżeli wydatki wiążą się z romansem, warto osobno ocenić rozliczenie pieniędzy i znaczenie zachowania małżonka dla żądania nierównych udziałów. Te różnice przedstawiam w artykule Zdrada a podział majątku po rozwodzie.
Dlaczego data wydania pieniędzy ma znaczenie?
Należy ustalić, czy operacja nastąpiła przed ustaniem wspólności majątkowej, czy już po jej ustaniu. Sama wyprowadzka ani samo wniesienie pozwu rozwodowego nie kończą wspólności. Mogła ona natomiast ustać wcześniej niż małżeństwo, na przykład wskutek ustanowienia rozdzielności majątkowej.
Uchwała III CZP 38/23 dotyczy nieusprawiedliwionych rozporządzeń dokonanych przed ustaniem wspólności. Nie należy automatycznie przenosić jej zakresu na każdy późniejszy wydatek. Po ustaniu wspólności trzeba odróżnić pieniądze zgromadzone wcześniej w majątku wspólnym od środków należących już wyłącznie do jednej osoby. Do niepodzielonego majątku stosuje się odpowiednio zasady wskazane w art. 46 KRO; kwalifikacja roszczeń i sposób ich dochodzenia zależą od okoliczności.
Rozdzielność nie powoduje automatycznego przyznania jednemu małżonkowi wszystkich pieniędzy znajdujących się na jego rachunku. Nie rozlicza też sama wcześniejszych wypłat. Wyjaśniam to szerzej w tekście Rozdzielność majątkowa a podział majątku — czym się różnią.
Co zrobić, gdy wspólne pieniądze nadal znikają?
Jeżeli wspólność jeszcze trwa, samo przygotowanie przyszłego rozliczenia może nie wystarczyć. Zabezpiecz dostępne Ci dokumenty i ustal skalę oraz daty operacji. W zależności od okoliczności można rozważyć żądanie sądowego ustanowienia rozdzielności z ważnych powodów (art. 52 KRO) albo pozbawienia małżonka samodzielnego zarządu majątkiem wspólnym (art. 40 KRO).
Nie są to skutki powstające automatycznie po zgłoszeniu zastrzeżeń bankowi lub po złożeniu pozwu o rozwód. Dobór działania wymaga ustalenia, jaki ustrój obowiązuje i na czym polega aktualne zagrożenie. Historia wypłat może być ważna zarówno dla ochrony pozostałego majątku, jak i późniejszych rozliczeń.
Radca prawny czy adwokat w sprawie o rozliczenie wspólnych pieniędzy?
W sprawie o podział majątku może reprezentować Cię zarówno radca prawny, jak i adwokat. Jeżeli szukasz adwokata do rozliczenia wspólnych pieniędzy, możesz powierzyć taką sprawę również radcy prawnemu. Znaczenie ma prawidłowe ustalenie rodzaju rozliczenia, przygotowanie dowodów i przedstawienie stanowiska w postępowaniu.
Jestem radcą prawnym. W Kancelarii Radcy Prawnego Arleta Dub-Brych w Zawierciu prowadzę sprawy o podział majątku i rozdzielność majątkową. Podczas konsultacji mogę przeanalizować historię przepływów, datę ustania wspólności oraz dokumenty wyjaśniające sporne wydatki.
Przygotuj posiadane wyciągi, orzeczenia lub umowę majątkową i krótkie zestawienie operacji budzących wątpliwości. Nie musisz mieć pełnej dokumentacji — ustalimy, jakich informacji brakuje do oceny możliwych rozliczeń.
Umów konsultację w sprawie rozliczenia wspólnych pieniędzy.
Podstawy prawne i orzecznictwo
- Kodeks rodzinny i opiekuńczy — w szczególności art. 27, 31, 33, 36, 37, 40, 43, 45, 46 i 52.
- Kodeks postępowania cywilnego — w szczególności art. 87 § 1, 232, 233, 248, 567 § 1 i 3 oraz 684.
- Prawo bankowe — art. 105 ust. 1 pkt 2 lit. d.
- Uchwała siedmiu sędziów SN z 14 maja 2024 r., III CZP 38/23 — rozstrzyganie z urzędu o wskazanych w uchwale roszczeniach; pełne uzasadnienie w publicznej reprodukcji.
- Postanowienie SN z 19 czerwca 2009 r., V CSK 485/08 — ocena przeznaczenia środków pobranych ze wspólnych oszczędności i potrzeba wyjaśnienia sposobu ich wykorzystania.
- Postanowienie SN z 28.11.2024 r., II CSKP 2264/22 – sposób wykonywania przez małżonków zarządu majątkiem wspólnym,
- Postanowienie SN z 26.11.1973 r., III CRN 227/73 – nierówność przyczyniania się małżonków do powstania majątku wspólnego
- Postanowienie SN z 02.10.1997 r., II CKN 348/97 – istnienie ważnych powodów uzasadniających ustalenie nierównych udziałów
Artykuł wyjaśnia ogólne zasady. Ocena konkretnego wydatku i wysokości rozliczenia wymaga ustalenia okoliczności sprawy.
Wstecz
