Zachowek – pomoc prawna

Spór o zachowek często nie zaczyna się od testamentu, lecz od pytania, co rzeczywiście otrzymały poszczególne osoby z majątku spadkodawcy – zarówno po jego śmierci, jak i wcześniej w formie darowizn.

Samo pokrewieństwo ze spadkodawcą nie wystarcza jeszcze do ustalenia prawa do zachowku ani jego wysokości. Trzeba ustalić krąg spadkobierców, podstawę dziedziczenia, wartość spadku, dokonane darowizny oraz to, czy osoba dochodząca zachowku otrzymała wcześniej określone przysporzenia.

Pomagam zarówno osobom dochodzącym zapłaty zachowku, jak i tym, od których zachowku zażądano.

Umów konsultację

W jakich sprawach mogę pomóc?

Pomoc może obejmować między innymi:

ocenę, czy dana osoba jest uprawniona do zachowku;
ustalenie osoby lub osób zobowiązanych do zapłaty;
analizę testamentu i dziedziczenia ustawowego;
ustalenie udziału stanowiącego podstawę obliczenia zachowku;
analizę składu i wartości spadku;
analizę darowizn dokonanych przez spadkodawcę;
ocenę darowizn otrzymanych wcześniej przez osobę dochodzącą zachowku;
ustalenie wartości nieruchomości i innych składników majątku;
dochodzenie zachowku lub jego uzupełnienia;
obronę przed żądaniem zapłaty zachowku;
analizę skutków wydziedziczenia;
ocenę przedawnienia roszczenia;
negocjacje dotyczące wysokości i sposobu zapłaty;
analizę możliwości odroczenia zapłaty, rozłożenia jej na raty albo – w wyjątkowych przypadkach – obniżenia zachowku;
przygotowanie wezwania do zapłaty, pozwu lub odpowiedzi na pozew;
reprezentację przed sądem.

Czym właściwie jest zachowek?

Zachowek nie oznacza automatycznego prawa do części domu, mieszkania albo innych konkretnych przedmiotów pozostawionych przez spadkodawcę.

Jest to co do zasady roszczenie o zapłatę określonej sumy pieniężnej, które ma zapewnić wskazanym przez ustawę najbliższym osobom określoną ochronę majątkową.

Dlatego trzeba odróżnić:

udział w spadku

roszczenia o zachowek.

Osoba uprawniona do zachowku nie musi być osobą pominiętą całkowicie przy dziedziczeniu. W określonej sytuacji może mieć również roszczenie o uzupełnienie zachowku, jeżeli to, co już otrzymała, nie pokrywa należnej jej wartości.

Kto może mieć prawo do zachowku?

Do kręgu osób, którym może przysługiwać zachowek, należą:

zstępni spadkodawcy, czyli między innymi dzieci, a w odpowiednich sytuacjach dalsi zstępni;
małżonek;
rodzice spadkodawcy.

Nie oznacza to jednak, że każda osoba należąca do jednej z tych grup zawsze ma prawo do zachowku.

Znaczenie ma to, czy dana osoba byłaby powołana do spadku z ustawy w konkretnej sytuacji.

Przykładowo samo bycie rodzicem spadkodawcy nie oznacza automatycznie prawa do zachowku, jeżeli według zasad dziedziczenia ustawowego rodzic nie doszedłby w danej sytuacji do dziedziczenia.

Czy rodzeństwu należy się zachowek?

Nie.

Rodzeństwo spadkodawcy nie należy do ustawowego kręgu osób uprawnionych do zachowku.

Może ono dziedziczyć ustawowo w określonych sytuacjach, ale samo dziedziczenie ustawowe nie oznacza jeszcze prawa do zachowku.

Ile wynosi zachowek?

Podstawą jest udział, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym.

Co do zasady zachowek odpowiada połowie wartości tego udziału.

Jeżeli jednak uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo uprawnionym zstępnym jest osoba małoletnia, zachowek może odpowiadać dwóm trzecim wartości udziału ustawowego.

To jednak dopiero jeden z etapów obliczeń.

Sama znajomość ustawowego ułamka nie pozwala jeszcze ustalić kwoty należnego zachowku.

Jak oblicza się zachowek?

W praktyce trzeba przejść przez kilka etapów.

Znaczenie może mieć między innymi:

kto dziedziczyłby z ustawy;
jaki udział przypadłby osobie uprawnionej;
jaki majątek pozostawił spadkodawca;
jakie znaczenie mają długi spadkowe;
jakie darowizny powinny zostać uwzględnione;
jaką wartość mają poszczególne składniki;
co osoba uprawniona otrzymała wcześniej od spadkodawcy;
czy zachodzą inne okoliczności wpływające na zakres roszczenia.

Dlatego zachowku nie powinno się obliczać wyłącznie poprzez prosty procent od wartości mieszkania albo domu.

Jak obliczyć zachowek krok po kroku?

Czy darowizny dokonane za życia mają znaczenie dla zachowku?

Tak. I właśnie darowizny są częstym źródłem sporu.

Może się zdarzyć, że w chwili śmierci spadkodawcy jego majątek jest niewielki, ponieważ wcześniej przekazał dom, mieszkanie, pieniądze albo inne wartościowe składniki jednej z bliskich osób.

Przy obliczaniu zachowku określone darowizny mogą zostać doliczone do podstawy obliczeń.

Nie oznacza to jednak, że każdą darowiznę dolicza się zawsze i na takich samych zasadach.

Znaczenie może mieć między innymi:

komu dokonano darowizny;
kiedy została dokonana;
co było jej przedmiotem;
czy obdarowany jest spadkobiercą albo osobą uprawnioną do zachowku;
jaka była wartość przedmiotu darowizny;
czy chodziło o drobną darowiznę zwyczajowo przyjętą.

Darowizny a zachowek – które darowizny są doliczane do spadku?

Czy darowizna sprzed ponad 10 lat zawsze jest pomijana?

Nie.

To jedno z częstszych uproszczeń dotyczących zachowku.

Reguła odnosząca się do darowizn dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty nie oznacza, że po upływie dziesięciu lat każda darowizna automatycznie przestaje mieć znaczenie.

Ocena zależy między innymi od tego, kto otrzymał darowiznę oraz jaki jest jego status w konkretnej sprawie spadkowej.

Dlatego przed odrzuceniem żądania tylko dlatego, że darowizna została dokonana wiele lat wcześniej, trzeba dokładnie ustalić okoliczności jej dokonania.

Jak ustala się wartość darowizny?

Przy rozliczeniach dotyczących zachowku nie wystarczy przyjąć kwotę wpisaną wiele lat wcześniej do umowy darowizny.

Znaczenie mają ustawowe zasady ustalania wartości darowanego przedmiotu.

W przypadku nieruchomości może więc powstać spór nie tylko o to, czy darowizna powinna zostać uwzględniona, ale również o jej wartość.

W postępowaniu sądowym w określonych sytuacjach konieczna może być opinia biegłego.

Od kogo można żądać zachowku?

W pierwszej kolejności trzeba ustalić, kto zgodnie z przepisami ponosi odpowiedzialność za zapłatę w konkretnej sprawie.

Najczęściej roszczenie kierowane jest przeciwko spadkobiercy.

W określonych sytuacjach odpowiedzialność może jednak dotyczyć również innych osób, w szczególności osób, które otrzymały zapis windykacyjny albo określone darowizny od spadkodawcy.

Nie oznacza to, że osobę pozwaną można wybrać dowolnie.

Przepisy określają kolejność i zakres odpowiedzialności poszczególnych osób, dlatego przed skierowaniem żądania trzeba ustalić właściwego adresata roszczenia.

Co jeśli osoba dochodząca zachowku sama wcześniej otrzymała darowiznę?

To może mieć bardzo duże znaczenie.

Przy ustalaniu, czy zachowek rzeczywiście jest należny oraz w jakiej wysokości, trzeba uwzględnić określone przysporzenia, które uprawniony otrzymał wcześniej od spadkodawcy.

Dlatego samo stwierdzenie:

„zostałem pominięty w testamencie”

nie przesądza jeszcze o wysokości roszczenia.

Trzeba sprawdzić całokształt wcześniejszych rozliczeń majątkowych pomiędzy spadkodawcą a osobą dochodzącą zachowku.

Czy wydziedziczenie pozbawia prawa do zachowku?

Skuteczne wydziedziczenie może pozbawić uprawnionego prawa do zachowku.

Nie każde jednak użycie w testamencie słowa „wydziedziczam” automatycznie wywołuje taki skutek.

Trzeba zbadać między innymi:

treść testamentu;
wskazaną przyczynę wydziedziczenia;
okoliczności istniejące pomiędzy spadkodawcą a wydziedziczonym;
zarzuty osoby, której wydziedziczenie dotyczy.

Dlatego zarówno osoba powołująca się na wydziedziczenie, jak i osoba je kwestionująca powinna analizować konkretną treść testamentu i fakty.

Wydziedziczenie a zachowek – kiedy można stracić prawo do zachowku?

Otrzymałeś żądanie zapłaty zachowku – co należy sprawdzić?

Żądana przez drugą stronę kwota nie musi być automatycznie prawidłowa.

Przed zapłatą warto ustalić:

czy osoba żądająca zapłaty rzeczywiście należy do kręgu uprawnionych;
jaki udział ustawowy stanowi podstawę obliczenia;
czy prawidłowo określono skład i wartość majątku;
które darowizny rzeczywiście powinny zostać doliczone;
czy uprawniony sam otrzymał wcześniej darowizny lub inne przysporzenia;
czy roszczenie nie jest przedawnione;
czy znaczenie ma wydziedziczenie albo inne okoliczności;
czy żądanie zostało skierowane do właściwej osoby;
jaki jest zakres odpowiedzialności osoby zobowiązanej.

Dopiero wtedy można ocenić, czy roszczenie powinno zostać uznane w całości, części, czy wymaga zakwestionowania.

Czy zachowek można rozłożyć na raty albo odroczyć jego zapłatę?

W określonych sytuacjach tak.

Obowiązujące przepisy pozwalają osobie zobowiązanej do zapłaty zachowku żądać:

odroczenia terminu płatności;
rozłożenia zachowku na raty;
a w wyjątkowych przypadkach również jego obniżenia.

Przy ocenie znaczenie ma sytuacja osobista i majątkowa zarówno osoby uprawnionej, jak i zobowiązanej.

Nie oznacza to jednak automatycznego prawa do rat lub obniżenia w każdej sprawie. Konieczna jest analiza konkretnych okoliczności.

Czy sprawę o zachowek można zakończyć ugodą?

Tak.

Spór o zachowek nie zawsze musi zakończyć się wyrokiem.

Strony mogą negocjować między innymi:

wysokość zapłaty;
termin płatności;
płatność w ratach;
sposób zakończenia wzajemnych rozliczeń.

Przed zawarciem ugody trzeba jednak wiedzieć, z jakiej wartości roszczenia się rezygnuje i jakie sporne elementy wpłynęły na przyjęte rozwiązanie.

Ugoda powinna kończyć rzeczywisty spór, a nie jedynie odkładać go w czasie.

Kiedy roszczenie o zachowek się przedawnia?

Roszczenia o zachowek podlegają przedawnieniu.

Przepisy przewidują okres pięcioletni, ale sposób ustalenia początku tego terminu zależy od rodzaju roszczenia i sytuacji.

Inaczej należy analizować między innymi roszczenie wobec spadkobiercy, a inaczej z testamentu czy określone roszczenia wynikające z darowizn lub zapisów windykacyjnych.

Dlatego nie warto zakładać terminu wyłącznie na podstawie daty śmierci spadkodawcy.

Jeżeli sprawa jest blisko granicy przedawnienia, termin powinien zostać sprawdzony na podstawie konkretnych dokumentów i zdarzeń.

Przedawnienie zachowku – od kiedy liczyć 5 lat?

Co może zakwestionować druga strona?

W sprawach o zachowek sam spór o kwotę często jest dopiero początkiem.

Druga strona może kwestionować między innymi:

samo prawo do zachowku;
wielkość udziału ustawowego;
wartość spadku;
wartość nieruchomości;
istnienie albo wartość darowizny;
obowiązek doliczenia określonej darowizny;
wcześniejsze przysporzenia otrzymane przez uprawnionego;
wskazaną osobę zobowiązaną;
wysokość roszczenia;
skuteczność wydziedziczenia;
dochowanie terminu;
przedstawiony materiał dowodowy.

Dlatego przed wysłaniem żądania albo odpowiedzi na nie trzeba przeanalizować nie tylko własne wyliczenie, ale także to, które jego elementy mogą zostać zakwestionowane i czym można je wykazać.

Czy do sprawy o zachowek potrzebny jest radca prawny albo adwokat?

Nie ma obowiązku korzystania z profesjonalnego pełnomocnika.

W prostszej sytuacji pomoc może ograniczyć się do konsultacji, analizy dokumentów albo oceny przedstawionego wyliczenia.

Jeżeli jednak sprawa dotyczy nieruchomości, dużych darowizn, sporu o wycenę, wydziedziczenia, kilku osób zobowiązanych albo znacznej wartości roszczenia, potrzebna może być szersza analiza prawna i dowodowa.

W sprawie o zachowek możesz działać samodzielnie albo skorzystać z pomocy radcy prawnego lub adwokata. Jako radca prawny mogę pomóc zarówno w dochodzeniu zachowku, jak i w ocenie oraz obronie przed zgłoszonym żądaniem.

Pierwsza konsultacja nie oznacza konieczności zlecenia całego postępowania.

Jak zaczynamy pracę nad sprawą?

1. Ustalam, po której stronie sporu jesteś

Inaczej analizuje się sprawę osoby dochodzącej zachowku, a inaczej sytuację osoby, od której żąda się zapłaty.

2. Ustalam krąg spadkobierców i podstawę dziedziczenia

Analizuję testament, dziedziczenie ustawowe i okoliczności wpływające na krąg osób uprawnionych.

3. Analizuję majątek i darowizny

Ustalam, jakie składniki i wcześniejsze przysporzenia mogą mieć znaczenie dla obliczenia zachowku.

4. Analizuję wyliczenie i dokumenty

Sprawdzam wartości, wcześniejsze rozliczenia, możliwe terminy oraz to, jakie okoliczności można wykazać.

5. Analizuję stanowisko drugiej strony

Ustalam, które elementy żądania albo obrony mogą zostać zakwestionowane.

6. Omawiam możliwe rozwiązania

W zależności od sytuacji może to być wezwanie do zapłaty, odpowiedź na żądanie, negocjacje, ugoda albo postępowanie sądowe.

7. Ustalamy dalsze działania

Dopiero po poznaniu faktów i analizie dokumentów można rozsądnie ocenić wysokość roszczenia, możliwe zarzuty i sposób dalszego prowadzenia sprawy.

Po konsultacji powinieneś wiedzieć

Po analizie konkretnej sytuacji powinieneś przede wszystkim lepiej rozumieć:

czy istnieje prawo do zachowku;
kto może być zobowiązany do zapłaty;
jakie składniki majątku i darowizny mogą mieć znaczenie;
które elementy wyliczenia wymagają dalszego ustalenia;
co może zakwestionować druga strona;
czy termin może mieć znaczenie;
jakie dokumenty trzeba jeszcze zgromadzić;
czy istnieje przestrzeń do ugody;
jakie dalsze działania można rozważyć.

Co warto przygotować na konsultację?

Jeżeli je masz, przydatne mogą być:

testament;
postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia;
akt zgonu spadkodawcy;
informacje o spadkobiercach;
wezwanie do zapłaty zachowku albo odpowiedź na takie wezwanie;
pozew lub inne pismo otrzymane z sądu;
akty notarialne dotyczące nieruchomości;
umowy darowizny;
informacje o większych darowiznach pieniężnych;
dokumenty dotyczące wartości majątku;
dokumenty dotyczące długów spadkowych;
dokumenty wskazujące, co osoba uprawniona otrzymała wcześniej od spadkodawcy;
własne zestawienie najważniejszych zdarzeń i transferów majątkowych.

Nie musisz przed pierwszą konsultacją znać dokładnej wartości zachowku ani posiadać kompletnej dokumentacji. W trakcie spotkania można ustalić, czego jeszcze potrzeba.

Zachowek a właściwy sąd

Sprawa o zachowek jest sprawą o zapłatę, ale przepisy przewidują dla niej szczególną właściwość miejscową.

Powództwo o zachowek wytacza się przed sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy, a jeżeli takiego miejsca w Polsce nie można ustalić – przed sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część.

To, czy sprawę rozpozna sąd rejonowy czy sąd okręgowy, zależy również od wartości dochodzonego roszczenia.

Kancelarię prowadzę w Zawierciu, ale prowadzę sprawy o zachowek również przed innymi właściwymi sądami. Miejsce zamieszkania klienta nie ogranicza możliwości skorzystania z pomocy prawnej kancelarii.

FAQ – najczęściej zadawane pytania

Czy zachowek należy się każdemu dziecku spadkodawcy?

Nie w każdej sytuacji. Trzeba ustalić, czy dana osoba należałaby do kręgu uprawnionych w konkretnej sprawie oraz czy nie otrzymała już wartości pokrywającej należny jej zachowek.

Czy zachowek należy się rodzeństwu?

Nie. Rodzeństwo nie należy do ustawowego kręgu osób uprawnionych do zachowku.

Czy mogę żądać zachowku, jeżeli dostałem coś w spadku?

W określonych sytuacjach tak. Jeżeli otrzymana wartość nie pokrywa należnego zachowku, może powstać roszczenie o jego uzupełnienie.

Czy zachowek należy się tylko wtedy, gdy istnieje testament?

Nie. Sprawa o zachowek może mieć znaczenie również wtedy, gdy na sytuację majątkową wpłynęły darowizny dokonane przez spadkodawcę za życia.

Czy darowizna mieszkania sprzed ponad 10 lat zawsze jest pomijana?

Nie. Znaczenie ma między innymi osoba obdarowana i jej status. Sama data darowizny nie wystarcza do oceny.

Czy zachowek to zawsze połowa wartości spadku?

Nie. Zachowek odnosi się do części wartości udziału, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym, a nie do połowy całego spadku.

Czy osoba wydziedziczona może żądać zachowku?

Skuteczne wydziedziczenie może pozbawić prawa do zachowku. Jeżeli jednak skuteczność wydziedziczenia jest kwestionowana, potrzebna jest analiza testamentu i okoliczności sprawy.

Czy można bronić się przed żądaniem zachowku?

Tak. Można kwestionować między innymi samo uprawnienie, wysokość roszczenia, sposób uwzględnienia darowizn, wyceny, przedawnienie i inne okoliczności mające znaczenie w konkretnej sprawie.

Czy zachowek można zapłacić w ratach?

W określonych sytuacjach możliwe jest żądanie rozłożenia świadczenia na raty albo odroczenia jego płatności. W wyjątkowych przypadkach przepisy przewidują również możliwość obniżenia zachowku.

Czy roszczenie o zachowek się przedawnia?

Tak. Obowiązują terminy przedawnienia, których początek trzeba ustalić w zależności od rodzaju roszczenia i okoliczności konkretnej sprawy.

Czy mieszkając poza Zawierciem mogę zlecić kancelarii sprawę o zachowek?

Tak. Siedziba kancelarii w Zawierciu nie oznacza ograniczenia prowadzenia spraw do jednego miasta lub jednego sądu.

Konsultacja w sprawie zachowku

Jeżeli uważasz, że nie otrzymałeś należnej części wartości majątku po bliskiej osobie, albo otrzymałeś wezwanie do zapłaty zachowku, podczas konsultacji możemy ustalić, czy zgłoszone roszczenie ma podstawę, jakie darowizny i składniki majątku należy przeanalizować oraz które kwestie mogą być sporne.

Celem konsultacji jest ustalenie nie tylko orientacyjnej wartości roszczenia, ale przede wszystkim jego podstawy, możliwych zarzutów, potrzebnych dokumentów i dalszych wariantów działania.